
Witamina B3 pomogła chemikom z Londynu wycisnąć więcej energii z jodu w baterii
Co mają wspólnego witamina B3, mocznik z nawozu i akumulator, który ma przechować prąd z farmy wiatrowej? Pytanie brzmi jak zagadka z quizu, ale chemicy z University College London potraktowali je poważnie. W pracy opublikowanej 11 listopada w „Nature” pokazali, że cząsteczki tego rodzaju potrafią – z pomocą dwóch zwykłych soli – utrzymać w wodzie bardzo nietrwałą formę jodu. Dzięki temu jod w baterii oddaje cztery elektrony zamiast dwóch, a ten sam gram pierwiastka może teoretycznie przechować dwa razy więcej ładunku.
To wciąż laboratorium: małe ogniwa w kształcie guzika i jedno płaskie ogniwo o pojemności 1,1 amperogodziny. Pytanie, od którego wszystko się zaczęło, dotyczy jednak czegoś bardzo praktycznego – czym zastąpić baterie litowo-jonowe tam, gdzie liczy się przede wszystkim bezpieczeństwo i cena, a nie masa.
Pożar nad zatoką
W styczniu 2025 roku w Moss Landing w Kalifornii zapalił się jeden z największych na świecie magazynów energii zbudowanych z ogniw litowo-jonowych. Gęsty dym unosił się nad wybrzeżem przez kilka dni, a władze zarządziły ewakuację okolicznych mieszkańców. Takie pożary zdarzają się rzadko, ale gdy już wybuchną, trudno je ugasić: elektrolit w ogniwie litowo-jonowym to łatwopalna ciecz organiczna, a przegrzane ogniwo potrafi podpalić sąsiednie.
Sieci energetyczne potrzebują jednak coraz więcej takich magazynów. Słońce i wiatr dają prąd wtedy, kiedy chcą, a nie wtedy, kiedy ludzie gotują obiad. Baterie przyjmują nadwyżkę w południe i oddają ją wieczorem. Polska też je buduje – w ostatnich aukcjach rynku mocy magazyny bateryjne zdobyły kontrakty na moc liczoną w gigawatach.
Oczywistą odpowiedzią na ten problem jest akumulator wodny. Zamiast łatwopalnego rozpuszczalnika ma w środku wodę z rozpuszczonymi solami. Woda się nie pali. Kłopot polega na tym, że takie baterie mieszczą mało energii. Woda rozkłada się na wodór i tlen teoretycznie już przy napięciu około 1,23 V, więc nie da się w niej prowadzić reakcji o tak wysokim napięciu jak w ogniwach litowych. Żeby wodna bateria miała sens, trzeba z każdego grama materiału wycisnąć jak najwięcej ładunku.
Jod, który chce oddać więcej
Tu wkracza jod. W akumulatorach cynkowo-jodowych jedna elektroda jest z cynku, druga zawiera jod. Podczas ładowania jony jodkowe (I⁻) oddają elektrony i zamieniają się w zwykły jod cząsteczkowy, ten sam, który zabarwia na brązowo jodynę z apteczki. Przy rozładowaniu reakcja biegnie w drugą stronę. Na jeden atom jodu przypada w tym cyklu jeden elektron, a na cząsteczkę – dwa. Chemicy mówią o przemianie dwuelektronowej.

Rys. 1. Kryształy jodu. W baterii cynkowo-jodowej jod jest składnikiem drugiej elektrody i to on przyjmuje oraz oddaje elektrony. Zdjęcie poglądowe. Fot. BunGee, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Teoretyczna pojemność takiej elektrody wynosi 211 miliamperogodzin na gram jodu, a reakcja zachodzi przy napięciu 0,54 V względem standardowej elektrody wodorowej. Jod potrafi jednak pójść o krok dalej. Jeśli odda jeszcze jeden elektron, zamieni się w kation I⁺, czyli jod naładowany dodatnio. Ten drugi krok zachodzi przy wyższym napięciu, 1,07 V, i podwaja pojemność do 422 miliamperogodzin na gram. Na papierze to prawie darmowy zysk: ten sam materiał, dwa razy więcej ładunku, a do tego wyższe napięcie.
Problem w tym, że kation I⁺ w wodzie długo nie przeżyje. Brakuje mu elektronów, więc chętnie reaguje ze wszystkim, co je ma. Cząsteczki wody atakują go od razu, a jod przechodzi w produkty uboczne, które już nie wracają do obiegu. Bateria traci wtedy pojemność cykl po cyklu.
Stara odpowiedź: dużo soli i dużo korozji
Chemicy znali jeden sposób na tę przeszkodę. Gdy do elektrolitu dosypie się bardzo dużo chlorków albo bromków, jony chloru lub bromu otaczają kation I⁺ z dwóch stron i tworzą z nim trwalsze połączenia, na przykład ICl₂⁻. Na tej zasadzie działała czteroelektronowa bateria cynkowo-jodowa, którą w 2021 roku opisano w „Nature Communications”.
Ten sposób ma jednak swoją cenę. Stężone roztwory chlorków i bromków zżerają metal, więc kolektory prądu trzeba robić z droższych, odpornych materiałów. Soli trzeba dużo, a produkcja takich ogniw na skalę przemysłową wygląda na trudną. Autorzy nowej pracy zauważyli też drugi kłopot. Nawet w bardzo stężonym roztworze chlorku cynku przy samej powierzchni elektrody zostaje sporo wody. Właśnie tam rodzi się kation I⁺.
Nowa odpowiedź: trzy składniki w zwykłej wodzie
Zespół Guanjie He z wydziału chemii UCL razem z badaczami z Uniwersytetu Oksfordzkiego zbudował elektrolit z trzech rodzajów składników. Żaden z nich nie zawiera chloru ani bromu.
Pierwszy składnik to cząsteczka, która ma wolną parę elektronów i może się nimi podzielić z jodem. Badacze sprawdzili cztery takie substancje: mocznik, acetamid, pirydynę i nikotynamid, czyli jedną z form witaminy B3. Dwie takie cząsteczki obejmują kation I⁺ z obu stron i tworzą z nim prosty łańcuch: cząsteczka – jod – cząsteczka. Chemicy nazywają takie połączenie wiązaniem halogenowym.
Taki pomocnik sam nie wystarczy, bo w wodzie ma konkurencję. Woda też lubi się do niego przyczepiać wiązaniami wodorowymi, więc cząsteczka zajęta wodą nie ma już czasu dla jodu. Dlatego potrzebne są dwa kolejne składniki – dwa różne aniony, czyli jony naładowane ujemnie.
Drugi składnik to octan, ten sam anion, który występuje w occie. Według symulacji i pomiarów w podczerwieni octan gromadzi się przy powierzchni elektrody i wypycha stamtąd wodę. Przy elektrodzie robi się sucho, a jod może przechodzić w kation I⁺ bez natychmiastowego ataku wody.
Trzeci składnik to siarczan. Ten anion porządkuje cząsteczki wody wokół siebie i osłabia ich wiązania z pomocnikiem. W efekcie więcej cząsteczek mocznika czy nikotynamidu zostaje wolnych i może chwycić jod.
W płaskim ogniwie opisanym w pracy elektrolitem jest woda z siarczanem cynku, octanem cynku i nikotynamidem. Badacze sprawdzili też, co się dzieje, gdy zabraknie któregoś składnika. Z samym siarczanem bateria działa tylko w starym, dwuelektronowym trybie. Z samym octanem jod przechodzi w kation I⁺, ale reakcja nie chce się cofnąć, a część ładunku idzie na rozkład wody. Dopiero oba aniony razem dają dwa wyraźne, odwracalne stopnie ładowania i rozładowania. Ten sam efekt badacze zaobserwowali przy każdej z czterech substancji pomocniczych.

Rys. 2. Rozładowanie ogniw cynkowo-jodowych z nikotynamidem przy prądzie 1 A na gram jodu. Tylko elektrolit z oboma anionami, siarczanem i octanem, daje dwa wyraźne stopnie napięcia i największą pojemność. Wykres TRL09 na podstawie danych źródłowych do rys. 2g z: Chen i in., Nature 2026, CC BY 4.0.
Ile to wytrzymuje
Małe ogniwa cynkowo-jodowe po tysiącu cykli ładowania przy prądzie 1 A na gram jodu zachowały 96 proc. pojemności. Przy prądzie dwa razy większym, po dwóch tysiącach cykli, zostało jej 94 proc. Przemiana czteroelektronowa działała także wtedy, gdy na każdy centymetr kwadratowy elektrody przypadało 12,2 mg jodu. To ważny sprawdzian, bo wiele obiecujących rozwiązań chemicznych sprawdza się tylko w bardzo cienkich warstwach.
Badacze zbudowali też płaskie ogniwo z elektrodami wielkości pocztówki, 10 na 15 cm, o pojemności 1,1 Ah. Pokazali również, że ten sam elektrolit działa w akumulatorze glinowo-jodowym, w którym zamiast cynku pracuje stop glinu z cynkiem. Glin jest lżejszy od cynku, a każdy jego atom oddaje trzy elektrony, więc taka wersja może być ciekawa w przyszłości.
Na koniec autorzy przeliczyli koszty w uproszczonym modelu ekonomicznym. Wynika z niego, że rezygnacja ze stężonych soli halogenowych i z drogich kolektorów może teoretycznie obniżyć cenę ogniwa. Słowo „teoretycznie” pochodzi z samej pracy i trzeba je traktować poważnie.
Czego jeszcze nie wiadomo
Autorzy nie ukrywają słabych stron. Sprawność kulombowska, czyli to, ile ładunku włożonego w baterię da się z niej odzyskać, wypada w części testów nisko. Pojemność też stopniowo spada. Badacze rozebrali zużyte ogniwa i ustalili przyczynę: bateria gubi jod. Część wraca do obiegu po kilku cyklach, ale część znika na dobre, a im więcej jodu w elektrodzie, tym ta strata większa. Wniosek autorów jest jasny – żeby czteroelektronowa bateria działała długo, nie wystarczy ustabilizować kationu I⁺. Trzeba pilnować całego zapasu jodu w ogniwie.
Do tego dochodzą zwykłe pytania o skalę. Ogniwo o pojemności 1,1 Ah to mniej niż bateria w telefonie, a pojemność magazynu sieciowego liczy się w megawatogodzinach. Guanjie He mówi wprost, że kolejny krok to testy w większej skali i w warunkach bliższych prawdziwej pracy. Według skali gotowości technologicznej to poziom 3: zasada działa w laboratorium, ale nikt jeszcze nie sprawdził jej w urządzeniu, które pracuje miesiącami w kontenerze przy farmie fotowoltaicznej.
„Nasza praca pokazuje, że żeby baterie jodowe dało się ładować wiele razy, nie wystarczy utrzymać najważniejszych związków w stabilnym stanie. Trzeba też zrozumieć, jak oddziałują z elektrolitem i jak to się zmienia, gdy bateria się ładuje i rozładowuje” – mówi Ruwei Chen, pierwszy autor pracy.
Kto jeszcze się ściga
Akumulatory wodne nie są nowym pomysłem. Amerykańska firma Eos Energy sprzedaje już magazyny energii z cynkiem i wodnym elektrolitem. Australijski Redflow rozwijał przepływowe baterie cynkowo-bromowe, ale w 2024 roku firma trafiła pod zarząd komisaryczny. Ta historia przypomina, że bezpieczna chemia to za mało, jeśli ogniwo nie wygra z litem ceną.
Z drugiej strony stoją ogniwa litowo-żelazowo-fosforanowe, które dziś dominują w magazynach sieciowych. Też nie zawierają kobaltu, więc argument o kobalcie, który pojawia się w materiałach prasowych UCL, w magazynach energii ma mniejszą wagę, niż sugeruje komunikat. Prawdziwą przewagą wodnej baterii jest to, że nie może się zapalić od własnego elektrolitu. Liczy się to wszędzie tam, gdzie magazyn stoi blisko domów i szpitali albo w samym budynku.
W samej rodzinie baterii cynkowo-jodowych wyścig trwa. Tylko w 2026 roku ukazało się kilka prac na ich temat, także o wersjach czteroelektronowych, w których jod przy elektrodzie zatrzymują specjalne warstwy albo dodatki. Praca z UCL wyróżnia się tym, że daje ogólną receptę na elektrolit, a nie jeden szczęśliwy dodatek.
Polska stawka
Polska jest w tej układance ciekawym miejscem z dwóch powodów. Po pierwsze, kraj szybko buduje farmy fotowoltaiczne i coraz częściej potrzebuje magazynów, które przyjmą nadwyżki prądu w słoneczne południe. Część takich instalacji powstaje przy liniach wysokiego napięcia na wsi, część przy zakładach przemysłowych i w miastach. W tych drugich niepalny elektrolit może zdecydować o tym, czy straż pożarna i samorząd zgodzą się na magazyn.
Po drugie, Polska ma własny cynk. Huty w Miasteczku Śląskim i w Bukownie od dziesięcioleci wytapiają ten metal. Jod trzeba by sprowadzać, głównie z Chile i Japonii, które wydobywają większość światowego jodu. Elektrolit z pracy UCL składa się natomiast z tanich i powszechnych związków: siarczanu i octanu cynku oraz nikotynamidu, który przemysł produkuje masowo jako dodatek do pasz i suplementów.
Nikt dziś nie wie, czy czteroelektronowa bateria jodowa trafi do kontenerów przy polskich farmach. Kto chce mieć udział w tej grze, powinien jednak zacząć od testów, zanim pierwsze większe ogniwa wyjdą z laboratoriów w Londynie i w Chinach. Kto wejdzie do gry na etapie pilotażu, ma szansę dostarczać cynk, elektrody albo gotowe moduły. Kto poczeka na gotowy produkt, będzie go już tylko kupował.
Bibliografia
- Chen R., Dong H., Dai Y. i in. Non-halogen aqueous electrolytes for four-electron iodine conversion. Nature 659, 372–377 (2026). DOI: 10.1038/s41586-026-11282-0
- Zou Y. i in. A four-electron Zn–I₂ aqueous battery enabled by reversible I⁻/I₂/I⁺ conversion. Nature Communications 12, 170 (2021). DOI: 10.1038/s41467-020-20331-9
- Liang Y., Yao Y. Designing modern aqueous batteries. Nature Reviews Materials 8, 109–122 (2022). DOI: 10.1038/s41578-022-00511-3
- University College London. Water-based batteries store more energy in iodine with new electrolyte design. TechXplore, 13.11.2026. techxplore.com
Komentarze· 0
Brak komentarzy. Dodaj pierwszy.