
Mleko w proszku to jeden z najbardziej niedocenianych produktów spożywczych. Trafia do czekolady, pieczywa, lodów, mieszanek dla niemowląt i do kontenerów, które płyną na drugi koniec świata. Można je miesiącami przechowywać bez lodówki, bo prawie nie ma w nim wody. Za tę wygodę płaci się jednak wysoką cenę: żeby pozbyć się wody, przemysł od dziesięcioleci podgrzewa mleko, najpierw w wyparkach, a potem w wieżach suszarniczych, gdzie mgiełkę mleka przedmuchuje gorące powietrze.
Zespół z Barcelony sprawdził, czy da się to zrobić inaczej. Zamiast ciepła użył prądu. Mówiąc dokładniej: silnego pola elektrycznego, które rozbija kroplę mleka na chmurę bardzo drobnych kropelek. Woda paruje z nich w temperaturze pokojowej, około 20°C. W laboratorium udało się w ten sposób trzykrotnie zagęścić odtłuszczone mleko, a białka – według testów autorów – wyszły z tego bez zmian.
To jeszcze nie jest mleko w proszku i badacze mówią o tym otwarcie. Ale pomysł jest na tyle prosty i na tyle różny od tego, co dziś robią mleczarnie, że warto przyjrzeć mu się z bliska.
Kto i co dokładnie zrobił
Za badaniem stoją naukowcy z Instytutu Mikroelektroniki w Barcelonie (IMB-CNM), który należy do hiszpańskiej Najwyższej Rady Badań Naukowych (CSIC), oraz z centrum badań nad żywnością CIRTTA przy Uniwersytecie Autonomicznym w Barcelonie. Autorami są Bernat Perez-Playà, Anna Zamora, Llibertat Abad i Manuel Castillo. Praca ukazała się w czasopiśmie „Innovative Food Science & Emerging Technologies” pod skromnym tytułem „Proof of concept of electrospraying skimmed milk”, czyli dowód wykonalności elektrorozpylania odtłuszczonego mleka.
Zwrot „dowód wykonalności” jest tu kluczowy. Zespół nie zbudował suszarni. Zbudował eksperyment, który ma odpowiedzieć na jedno pytanie: czy elektrorozpylanie w ogóle działa na mleko, a jeśli tak, to od czego zależy wynik. Pierwszy autor rozwijał ten temat w doktoracie, a sama metoda usuwania wody z płynnej żywności jest w trakcie patentowania.
Doświadczenia odbyły się w czystym pomieszczeniu do mikro- i nanofabrykacji w IMB-CNM. To dość niezwykłe miejsce dla mleka: zwykle wytwarza się tam czujniki i struktury dla elektroniki. Ale właśnie tam od lat pracuje się z elektrorozpylaniem, techniką od dawna stosowaną w medycynie, farmacji i produkcji czujników.
Jak prąd rozbija kroplę
Każda ciecz ma napięcie powierzchniowe. To ono sprawia, że kropla wody na blacie trzyma się w kupie, a nie rozlewa w cienką warstwę. Żeby zrobić z mleka mgiełkę, trzeba tę siłę pokonać. Klasyczna suszarnia robi to mechanicznie: wtłacza mleko przez dyszę albo rzuca je wirującym talerzem. Resztę roboty załatwia potem gorące powietrze.
Elektrorozpylanie działa inaczej. Ciecz wypływa z cienkiej igły, a między igłą a kolektorem ustawionym kilka centymetrów dalej przykłada się wysokie napięcie. Na powierzchni cieczy gromadzi się ładunek. Ładunki jednoimienne się odpychają, więc przeciwdziałają napięciu powierzchniowemu. Przy odpowiednio silnym polu menisk u wylotu igły wyciąga się w ostry stożek, a z jego czubka wystrzeliwuje cienki strumień, który rozpada się na drobne, naładowane kropelki.
Ten stożek ma własną nazwę: stożek Taylora, od brytyjskiego fizyka Geoffreya Taylora, który w 1964 roku opisał, jak krople wody rozpadają się w polu elektrycznym. Sama technika rozpylania elektrycznego trafiła później do laboratoriów na całym świecie, między innymi dzięki Johnowi Fennowi, który użył jej do badania dużych biomolekuł w spektrometrach mas i dostał za to w 2002 roku Nagrodę Nobla z chemii.
Dla mleka najważniejsze jest to, co dzieje się dalej. Naładowana kropelka zaczyna parować. Zmniejsza się, ale ładunek zostaje, więc odpychanie rośnie w stosunku do jej rozmiaru. W pewnym momencie kropelka nie wytrzymuje i rozpada się na jeszcze mniejsze. Im mniejsza kropla, tym większa jej powierzchnia w stosunku do objętości, a więc tym szybciej ucieka z niej woda. Badacze z Barcelony opisują to obrazowo: prąd niejako rozbija krople mleka na coraz drobniejsze, aż woda może odparować bez podgrzewania.
Jak wyglądał eksperyment
Zespół użył komercyjnego urządzenia do elektrorozpylania, Fluidnatek LE-10, przystosowanego do podawania mleka. Pracował na odtłuszczonym mleku odtworzonym z proszku, w kilku stężeniach. Napięcie wynosiło 29 kilowoltów, a kolektor stał 10 centymetrów od igły.
Pierwsze pytanie brzmiało: od czego zależy, ile wody uda się usunąć. Badacze zmieniali trzy rzeczy: szybkość podawania mleka, odległość między igłą a kolektorem i zawartość tłuszczu. Najważniejsza okazała się szybkość podawania.
Przy szybkim przepływie, 0,2 mililitra na minutę, mleko prawie się nie zmieniło. Po przejściu przez urządzenie zawierało niemal tyle samo suchej masy co przedtem. Dopiero gdy przepływ zmniejszono dwudziestokrotnie, do 0,01 mililitra na minutę, efekt stał się wyraźny. Mleko, które na początku miało 12,3 procent suchej masy, po procesie miało jej 36,8 procent. Innymi słowy: z każdej porcji uciekła spora część wody, a w tym, co zostało na kolektorze, było mniej więcej trzy razy więcej składników stałych niż na starcie.
Dlaczego wolniej znaczy lepiej? Autorzy tłumaczą to prosto. Przy małym przepływie każda kropla dostaje więcej ładunku w stosunku do objętości. Silniej naładowana kropla łatwiej się rozpada, robi się drobniejsza, a z drobniejszej woda paruje sprawniej.
Drugie pytanie było równie ważne: co się dzieje z białkami. W mleku są dwie główne rodziny białek. Kazeiny stanowią większość i odpowiadają między innymi za to, że z mleka da się zrobić ser. Białka serwatkowe są bardziej wrażliwe na temperaturę i to one najłatwiej zmieniają się przy obróbce cieplnej. Zespół sprawdził je elektroforezą żelową, czyli metodą, która rozdziela białka według wielkości i pozwala zobaczyć, czy któreś się rozpadły albo posklejały. Według Manuela Castillo z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie wyniki sugerują, że elektrorozpylanie, w przeciwieństwie do metod cieplnych, nie zmienia tych kluczowych składników mleka.
Ważne jest tu ostrożne słowo „sugerują”. Elektroforeza to dobry pierwszy test, ale nie mówi wszystkiego o smaku, rozpuszczalności czy zachowaniu proszku w produkcji. To zadanie na kolejne etapy.
Dlaczego w ogóle szukać alternatywy dla ciepła
Suszenie rozpyłowe działa i sprawdziło się na ogromną skalę. Problem leży gdzie indziej. Odparowanie wody pochłania dużo energii, a dla mleczarni produkujących proszek to realny koszt. Do tego ciepło nie jest dla mleka obojętne. Komunikat uczelni wymienia białka serwatkowe, enzymy i witaminy jako składniki, które w wysokiej temperaturze mogą się zmieniać.
Dla zwykłego mleka w proszku, które trafia do ciastek, nie jest to dramat. Są jednak produkty, w których każdy zachowany składnik ma swoją cenę. Badacze wprost mówią o płynnej żywności o wysokiej wartości, takiej jak mleko, soki i inne produkty wrażliwe na ciepło. Jeśli kiedyś uda się je suszyć bez podgrzewania, lepiej zachowają to, za co płaci klient.
Elektrorozpylanie w żywności nie jest zupełnie nowe. Używa się go już między innymi do zamykania składników aktywnych w mikrokapsułkach do suplementów. Według autorów w przetwórstwie żywności było jednak ledwie zbadane, a do odwadniania mleka nikt go wcześniej nie stosował.
Gdzie kończy się wynik, a zaczyna obietnica
Tu trzeba być uczciwym, bo nagłówki o „mleku bez ciepła” łatwo odczytać zbyt szeroko.
Po pierwsze, nie powstał proszek. W warunkach testu mleko się zagęściło, ale nie wyschło do końca. Badacze sami piszą, że proces trzeba dopracować, żeby otrzymać całkowicie odwodnione mleko.
Po drugie, skala jest laboratoryjna w najdosłowniejszym sensie. Najlepszy wynik padł przy przepływie 0,01 mililitra na minutę. To 0,6 mililitra na godzinę z jednej igły, czyli mniej niż łyżeczka przez całą dobę. Duża mleczarnia przerabia mleko w zupełnie innej skali. Dlatego jednym z następnych kroków ma być układ z wieloma punktami rozpylania naraz. W praktyce oznaczałoby to setki albo tysiące igieł pracujących równolegle – i to stabilnie, z tym samym efektem.
Po trzecie, nikt jeszcze nie policzył, czy to się opłaca energetycznie. Wysokie napięcie nie oznacza automatycznie dużego zużycia prądu, ale bilans energetyczny całego procesu, z pompami, wentylacją i odbiorem pary, trzeba dopiero zmierzyć. Autorzy wymieniają ocenę zużycia energii jako jedno z zadań na przyszłość.
Po czwarte, mleko to żywność, a żywność musi być bezpieczna. Zespół zapowiada badanie stabilności mikrobiologicznej gotowego produktu. Suszenie w niskiej temperaturze oszczędza białka, ale nie zabija bakterii tak jak ciepło. W prawdziwej linii produkcyjnej mleko i tak przechodzi pasteryzację, więc pytanie brzmi raczej, jak nowa metoda wpasuje się w resztę procesu.
Po piąte, zespół testował mleko odtłuszczone. Tłuszcz był jedną z badanych zmiennych, ale pełne mleko i inne płyny mogą się zachowywać inaczej.
Na skali gotowości technologii (TRL) to poziom około 3: działający eksperyment w laboratorium, który potwierdza zasadę, ale daleko mu do prototypu pracującego w zakładzie.
Co to ma wspólnego z Polską
Sporo. Polska należy do ważnych producentów mleka w Unii Europejskiej, a polskie spółdzielnie, takie jak Mlekovita czy SM Mlekpol, produkują i eksportują między innymi mleko w proszku. Dla takich firm każda zmiana w technologii suszenia może mieć znaczenie z dwóch powodów: kosztu energii i wartości produktu.
Nie należy się spodziewać, że elektrorozpylanie w najbliższych latach zastąpi wieże suszarnicze w polskich mleczarniach. Bardziej realistyczny scenariusz, jeśli metoda się obroni, to zastosowania niszowe: drogie, wrażliwe na ciepło składniki, małe partie, produkty premium. Właśnie tam, gdzie liczy się zachowanie białek i witamin, a wydajność ma mniejsze znaczenie. Siara, koncentraty białek czy soki to typowe przykłady takich surowców.
Jest też drugi, mniej oczywisty wątek. Elektrorozpylanie wymaga precyzyjnej kontroli pola elektrycznego i przepływów rzędu mikrolitrów. To kompetencje bliższe mikroelektronice niż mleczarstwu. Nieprzypadkowo eksperyment odbył się w czystym pomieszczeniu instytutu mikroelektroniki. Jeśli ta technologia kiedyś dojrzeje, może powstać nowy rynek dla firm łączących elektronikę z przetwórstwem żywności.
Co dalej
Plan zespołu jest konkretny. Llibertat Abad z IMB-CNM wymienia następne kroki: dopracować szybkość przepływu, napięcie i drogę, jaką pokonują kropelki, sprawdzić układy z wieloma punktami rozpylania, które pozwolą zwiększyć produkcję, zmierzyć zużycie energii i zbadać stabilność mikrobiologiczną gotowego produktu.
Ta lista uczciwie pokazuje, ile jeszcze brakuje. Ale pokazuje też, że zespół dobrze postawił pytanie. Przemysł od dziesięcioleci zakłada, że żeby wysuszyć mleko, trzeba je podgrzać. Praca z Barcelony pokazuje, że przynajmniej część wody da się usunąć w temperaturze pokojowej, bez widocznych zmian w białkach. Czy z tej obserwacji wyrośnie technologia, zależy od tego, czy jedna igła zamieni się w tysiąc i czy rachunek za prąd okaże się niższy od rachunku za ciepło.
Bibliografia
- Perez-Playà B., Zamora A., Abad L., Castillo M., Proof of concept of electrospraying skimmed milk, Innovative Food Science & Emerging Technologies, t. 113 (2026). DOI: 10.1016/j.ifset.2026.104757
- Autonomous University of Barcelona, Electrical technique concentrates milk without using heat, challenging traditional preservation methods, Phys.org, 9.11.2026. phys.org
- Taylor G., Disintegration of water drops in an electric field, Proceedings of the Royal Society of London. Series A, 1964. DOI: 10.1098/rspa.1964.0151
- Fenn J. B., Mann M., Meng C. K., Wong S. F., Whitehouse C. M., Electrospray Ionization for Mass Spectrometry of Large Biomolecules, Science 246 (1989). DOI: 10.1126/science.2675315
Komentarze· 0
Brak komentarzy. Dodaj pierwszy.