Materiał
Robotyka · Materiały · Deep Tech

Płyn w żyłach robota-ćmy zamienia się w czujnik tam, gdzie pada światło

Poziom gotowości2 / 9Koncepcja sformułowana
AutorRTRedakcja TRL09
Opublikowano
Czas czytania9 min

Robot przypominający ćmę stoi na stole w laboratorium w Tartu. Ma przezroczyste skrzydła z plastiku, w których, jak w prawdziwym owadzie, biegną cienkie żyłki. Na początku eksperymentu jest ślepy na ultrafiolet. Możesz świecić na niego lampą UV, ile chcesz, a on nie drgnie. Po kilku minutach ten sam robot macha skrzydłami, kiedy tylko pada na niego światło UV. Nikt nie przykręcił mu fotodiody ani nie wlutował nowego układu. Czujnik powstał sam, w ciele robota, z płynu, który krąży w żyłach.

Tak wygląda doświadczenie opisane w czasopiśmie „Advanced Science” przez zespół z Uniwersytetu w Tartu w Estonii i Włoskiego Instytutu Technologii (IIT) w Genui. Główną autorką jest Kadri-Ann Pankratov, a ostatnim autorem Indrek Must. Badacze nazwali to zjawisko receptogenezą, czyli tworzeniem receptora na żądanie. Brzmi jak biologia, ale wszystko odbywa się w plastiku, w pompie i w kilku mililitrach chemii.

Najłatwiej zrozumieć tę pracę tak, jak biolog poznaje owada: rozkładając go na części. Po kolei: szkielet, żyły, krew, nowy narząd, nerw i mięsień. Na końcu pamięć, która pojawiła się, choć nikt jej nie planował.

Dlaczego robot miałby sam sobie dorabiać czujniki

Każdy robot wyjeżdża z fabryki z gotowym zestawem czujników. Konstruktor musi z góry zgadnąć, co maszyna spotka i gdzie umieścić kamerę, termometr czy czujnik światła. W hali produkcyjnej to działa, bo otoczenie jest znane. Gorzej, gdy robot ma wejść do zawalonego budynku, do lasu, w głębiny morza albo na inną planetę. Tam nikt nie zna mapy, a zła decyzja konstruktora zostaje w robocie na zawsze.

Dziś obchodzi się ten problem programem. Sprytny algorytm w centralnym sterowniku próbuje wycisnąć, ile się da, z ciała, które ma. Zespół z Tartu zwraca uwagę, że oprogramowanie nie naprawi ciała źle dobranego do sytuacji. Jeśli robot nie ma czujnika w miejscu, gdzie dzieje się coś ważnego, żaden kod mu go nie wyczaruje.

Przyroda radzi sobie inaczej. Organizmy budują i przebudowują tkanki przez całe życie, a materiał do tej pracy dostarcza krew. To ona rozwozi budulec po całym ciele i zabiera to, co zbędne. Pankratov postanowiła dać robotowi właśnie taki układ krążenia. „Chcę, żeby roboty mogły przenosić po całym ciele cząsteczki budulca i tworzyć potrzebny sprzęt na miejscu, tam i wtedy, kiedy jest potrzebny” – mówi badaczka w komunikacie Estońskiej Rady Badań.

Szkielet: plastik z drukarki 3D

Wzorem była prawdziwa ćma, wstęgówka jesionówka (Catocala fraxini), jeden z największych motyli nocnych w Estonii. Okazy do badań przekazali koledzy z Instytutu Ekologii i Nauk o Ziemi tego samego uniwersytetu.

Ciało robota wydrukowano w 3D z przezroczystego tworzywa PETG, popularnego w domowych drukarkach 3D. Każde skrzydło ma powierzchnię około 86 cm², czyli niewiele mniej niż kwadrat o boku 10 cm. Robot nie lata. To stacjonarny model, na którym można sprawdzić, czy sam pomysł działa.

Przezroczystość nie jest tu ozdobą. Dzięki niej widać gołym okiem, gdzie płynie ciecz i gdzie zachodzi reakcja chemiczna.

Żyły: dwa poziomy rurek

Owady mają otwarty układ krążenia. Proste naczynie pompuje hemolimfę, czyli owadzią krew, która tylko luźno trzyma się kilku kanałów, a przede wszystkim obmywa narządy wewnątrz pancerza. Skrzydła ćmy też są żywe i wypełnione hemolimfą. „Taka budowa jest prostsza. Można się skupić na tym, co płynie, a nie na optymalizacji przepływu” – tłumaczy Pankratov.

Robot przejął tę zasadę i dodał drugi poziom. Główne żyły w skrzydłach mają szerokość około milimetra i rozprowadzają ciecz po całej powierzchni. Między ścieżkami wydruku zostają drobne szczeliny, które tworzą gęstą sieć mikrokanałów. Z nich płyn wsiąka w samo tworzywo, na głębokość około 10 mikrometrów, czyli kilka razy mniej niż grubość ludzkiego włosa.

Całe ciało wypełniają około 3 mililitry cieczy. Wystarczy do tego jedna pompa sterowana w najprostszy sposób, bez sprzężenia zwrotnego. Płaskie skrzydła pomagają, bo ciecz płynie w nich w jednej płaszczyźnie, więc instalacja jest prosta.

Krew: płyn z zapasem budulca

Do żył zespół wpompował „sztuczną hemolimfę”. To mieszanina trzech składników. Pierwszy to pirol, mała cząsteczka, z której można zbudować polimer przewodzący prąd. Drugi to fotoinicjator, czyli związek, który pod wpływem światła uruchamia reakcję. Trzeci to dodatek na bazie celulozy.

Sama ciecz niczego jeszcze nie robi. Krąży po ciele i wnika w plastik, ale robot nadal nie reaguje na ultrafiolet. To jak krew pełna budulca, która czeka na sygnał, gdzie ma powstać nowa tkanka.

Ten sygnał daje światło. Badacze tym samym światłem najpierw budowali czujnik, a potem go testowali. Autorzy podkreślają jednak, że w przyszłości wyzwalacz i to, co robot ma wykrywać, mogą być różne.

Nowy narząd: czujnik, który ciemnieje

Wystarczy mniej więcej minuta naświetlania fragmentu ciała robota ultrafioletem, by pirol uwięziony w plastiku połączył się w długie łańcuchy polipirolu. Polipirol przewodzi prąd i jest ciemny, więc przezroczyste tworzywo w tym miejscu czernieje. Tam, gdzie światło nie dotarło, nic się nie zmienia. Narodziny czujnika widać więc od razu, bez żadnych przyrządów.

Badacze wycinali kształty w szablonie i przez niego oświetlali robota. W ten sposób rysowali wzory czujników z dokładnością do 0,3 mm. Na zdjęciach robota siedzącego na gałęzi brzozy widać brunatnoczarne łaty na prawym skrzydle i dolnej części ciała. Tam proces się zakończył. Lewe skrzydło jest jeszcze w trakcie przemiany.

Nowa warstwa działa jak receptor. Kiedy pada na nią ultrafiolet, jej opór elektryczny na chwilę spada. To proste zjawisko, ale wystarcza, by robot wiedział, że coś się dzieje.

Nerw i mięsień: od światła do ruchu

Sam czujnik nie wystarczy, żeby robot zareagował. Do robota podłączono mały mikrokontroler, który działa jak prosty układ nerwowy. Mierzy opór nowej warstwy i gdy wykryje spadek, wydaje polecenie.

Polecenie trafia do mięśnia, czyli cienkiego drutu ze stopu z pamięcią kształtu. Taki drut kurczy się, gdy płynie przez niego prąd, i porusza skrzydłem. W innym wariancie robot, zamiast machać, zapala diodę.

Tak zamyka się pętla: bodziec, czujnik, decyzja, ruch. Najważniejsze, że jednego z ogniw tej pętli nie było, gdy robot opuszczał warsztat. „Nie chodzi o odtworzenie utraconej zdolności, tak jak jaszczurka odrasta jej ogon. Chodzi o stworzenie zupełnie nowej, wcześniej nieistniejącej części ciała robota” – mówi Pankratov.

Po co tyle zachodu, skoro fotodiodę można kupić za grosze? Badaczka odpowiada wprost. Gotowy czujnik trzeba przykręcić w konkretnym miejscu, a to miejsce trzeba znać z góry. Im groźniejsze i bardziej skomplikowane otoczenie, tym trudniej je przewidzieć. Gdy czujnik wyrasta na miejscu, to otoczenie rysuje robotowi zmysły – zgodnie z tym, co naprawdę się dzieje.

Pamięć: niespodzianka z resztek pirolu

Najciekawszego wyniku nikt nie planował. Czujnik nie zachowywał się jak fabryczny element o stałych parametrach. Przy każdym kolejnym oświetleniu stawał się nieco czulszy, bo w plastiku zostawał pirol, który dalej łączył się w polimer.

„Tego nie planowaliśmy, ale to bardzo logiczne. Przewodność zmieniała się stale w jednym kierunku, więc było jasne, że to coś więcej niż zwykły dryf” – opowiada Pankratov. Autorzy widzą w tym rodzaj pamięci materiału. Budowa czujnika zapisuje to, czego robot doświadczył, podobnie jak skóra, która ciemnieje od słońca.

Czujniki przetrwały też próbę czasu. Po ponad czterech miesiącach przechowywania nadal działały.

Kto tu właściwie decyduje

Praca dotyka starego pytania robotyki: ile inteligencji siedzi w sterowniku, a ile w ciele. W tym doświadczeniu wiele decyzji zapadło poza programem. To, czy czujnik w ogóle powstał, gdzie i kiedy, a nawet jak bardzo był czuły, wynikało ze spotkania przygotowanego ciała z otoczeniem.

Sterownik ma jednak w ręku ważną dźwignię. To on decyduje, kiedy i jak przygotować ciało, czyli jaką chemię wpuścić do krwiobiegu. Od tej chemii zależy, jaki narząd może powstać. Autorzy porównują to do owadów, u których w stresie mózg uwalnia do hemolimfy oktopaminę, a ta zmienia gotowość całego ciała do reakcji.

Granice: to wciąż pierwszy krok

Badacze sami nazywają tę pracę dowodem słuszności koncepcji i uczciwie wymieniają ograniczenia. Robot zna tylko jedną, z góry ustaloną ścieżkę chemiczną. Reakcji nie da się cofnąć: raz powstały czujnik zostaje na stałe. O tym, kiedy napełnić żyły, decydowali ludzie, a o kształcie czujnika – szablon, nie przyroda. Światło, które budowało czujnik, było też sygnałem, który czujnik potem wykrywał.

Pankratov za największą niewiadomą uważa co innego. „Na razie centralna inteligencja robota wiedziała, jaki element powstanie. Jak sprawić, żeby nie trzeba było tego ustalać z góry? W biologii nie mamy jeszcze dobrego wzoru” – mówi.

Ta praca nie wzięła się znikąd. Indrek Must i jego współpracownicy z Tartu od kilku lat badają roboty, które nazywają „usytuowanymi”, czyli takie, które zmieniają własne ciało w kontakcie z otoczeniem. Wcześniej opisali robota, który na wzór pająka przędzie sieć na miejscu. Zespół pisał też o nadawaniu robotom nowych funkcji za pomocą oparów, a jeszcze wcześniej zbadał, jak woda wędruje w kapilarach nasion iglicy pospolitej. Robot-ćma to kolejny krok na tej samej drodze: zamiast przędzy czy oparów do budowy służy płyn krążący w ciele.

Poziom gotowości: laboratorium, nie teren

Na skali gotowości technologii (TRL) od 1 do 9 robot-ćma stoi na szczeblu drugim. Zasada działa w laboratorium na jednym modelu i jednej reakcji chemicznej. Nie ma jeszcze robota, który sam wyrusza w teren i tam dorabia sobie zmysły. Nie wiadomo też, ile cykli wytrzyma taki układ krążenia, jak zachowa się w brudzie, wilgoci i mrozie ani ile kosztowałby w seryjnej produkcji.

Zespół widzi jednak wiele możliwych kierunków. Sam polipirol można dostroić do innych zadań, na przykład do ochrony przed korozją, ekranowania fal elektromagnetycznych czy łączenia z żywą tkanką. Te same żyły mogą przenosić wiele innych substancji rozpuszczonych lub zawieszonych w cieczy, być może także takich, których reakcję da się odwrócić. „Mam nadzieję, że za dziesięć lat sztuczna krew i układ krążenia robotów będą oczywistym wyborem w niektórych zastosowaniach” – mówi Pankratov. Wyobraża sobie takie roboty pracujące w naturalnym środowisku.

Co z tego dla Polski

Dla polskiego czytelnika najbliższy jest wątek europejski. Estoński uniwersytet razem z włoskim instytutem pokazuje pomysł, który może zainteresować całą robotykę miękką. Do pokazania samej zasady wystarczyły drukarka 3D, pompa, dawno znany polimer i odważna analogia z biologii. To dobra wiadomość dla mniejszych zespołów w regionie, także w Polsce: w tej dziedzinie nowe pytanie bywa ważniejsze niż drogi sprzęt.

Zastosowania, o których piszą autorzy, też nie są nam obce. Roboty do działań w zawalonych budynkach, w lasach czy pod wodą przydają się wszędzie tam, gdzie ratownicy nie mogą od razu wejść. Na dziś to jednak tylko kierunek, nie produkt. Firmy budujące roboty inspekcyjne i ratownicze mogą traktować tę pracę jako sygnał, w którą stronę idzie nauka, a nie jako gotowe rozwiązanie do kupienia.

Wróćmy do ćmy na stole w Tartu. Jej prawe skrzydło jest już czarne w miejscach, gdzie padło światło, a lewe wciąż przejrzyste. To dobry obraz tej technologii: połowa drogi za nami, połowa przed nami. Robot pierwszy raz zbudował sobie zmysł, którego nie dostał od konstruktora. Teraz badacze muszą sprawić, by sam zdecydował, jakiego zmysłu potrzebuje.

Bibliografia

  1. Pankratov K.-A., Zinatullin L., Priks H., Metsniit A., Johanson U., Tamm T., Aabloo A., Sinibaldi E., Must I. Receptogenesis in a Vascularized Robotic Embodiment. Advanced Science (2026). DOI: 10.1002/advs.76999
  2. Estonian Research Council. Robot moth grows a UV sensor by using an artificial circulatory system. TechXplore (30.10.2026). techxplore.com
  3. Vihmar M., Bambals D., Aabloo A., Must I. Silk-inspired in situ web spinning for situated robots. npj Robotics (2025). DOI: 10.1038/s44182-025-00019-2
  4. Pankratov K.-A., Zinatullin L., Metsniit A., Vihmar M., Must I. Functionalization of Situated Robots via Vapour. arXiv (2026). DOI: 10.48550/arxiv.2603.26752
  5. Sarokin Y., Aabloo A., Must I. Reflectometry of free water transport in the oriented capillaries of Erodium cicutarium seed awns: insights for hygromorph design. npj Robotics (2025). DOI: 10.1038/s44182-025-00036-1

Komentarze· 0

Brak komentarzy. Dodaj pierwszy.

Dodaj komentarz