
Badanie krwi pokazuje ryzyko kłopotów z pamięcią na lata przed pierwszymi objawami
Siedemdziesięcioletnia kobieta przychodzi na badania kontrolne. Pamięć ma dobrą, w testach wypada jak jej rówieśnicy, sama robi zakupy i rozwiązuje krzyżówki. Pielęgniarka pobiera jej jedną probówkę krwi. Laboratorium mierzy w osoczu stężenie białka o nazwie p-tau217. Wynik wychodzi bardzo wysoki. Co to znaczy dla tej kobiety za pięć lat, a co za dziesięć?
Na to pytanie odpowiada praca opublikowana w czasopiśmie „JAMA” przez zespół z Mass General Brigham Neuroscience Institute w Bostonie. Badacze zebrali dane 2684 starszych osób z sześciu badań prowadzonych w Ameryce Północnej, Japonii i Australii. Wszyscy na starcie byli sprawni poznawczo. Wniosek jest prosty: im wyższy poziom p-tau217 we krwi, tym większa szansa, że w ciągu kilku lat pojawią się kłopoty z pamięcią i myśleniem. Wśród osób z najwyższymi wynikami 38 proc. zachorowało w ciągu pięciu lat.
Ta historia najlepiej układa się w kalendarz. Zaczyna się ponad dwadzieścia lat temu, a jej najważniejsze daty dopiero przed nami.
2004: pierwsze probówki
Najwcześniejsi uczestnicy weszli do jednego z badań w 2004 roku. Nikt wtedy nie mierzył p-tau217 we krwi tak, jak robi się to dziś. Badacze pobierali jednak próbki, robili zdjęcia mózgu i co roku sprawdzali pamięć, uwagę i codzienne funkcjonowanie ochotników. Dzięki temu po latach dało się wrócić do starych danych i zapytać, czy wynik z dnia pierwszej wizyty mówił coś o tym, co stało się później.
Na tym polega siła tej pracy. Pojedyncze badania kohortowe, czyli takie, w których śledzi się tę samą grupę ludzi przez lata, bywają za małe, by policzyć ryzyko dla konkretnej osoby. Zespół Rachel Buckley połączył więc sześć takich zbiorów i ujednolicił je tak, by wyniki dało się porównać. Część danych pochodzi z badań obserwacyjnych, część z badań klinicznych nad lekami.
Mediana wieku uczestników wynosiła 69,6 roku. Kobiety stanowiły 63 proc. grupy, czyli 1697 osób. Wszyscy na początku mieli prawidłowe wyniki testów poznawczych.
Rok zero: co mierzy probówka
Choroba Alzheimera zaczyna się w mózgu po cichu. Najpierw między neuronami odkładają się złogi białka zwanego beta-amyloidem. Później we wnętrzu komórek nerwowych gromadzi się zmienione białko tau. Objawy, czyli zapominanie, gubienie słów i kłopoty z orientacją, przychodzą dopiero po latach, gdy zmian jest już dużo.
P-tau217 to jedna z form białka tau z dołączoną grupą fosforanową w określonym miejscu cząsteczki. Jej stężenie we krwi rośnie razem ze zmianami alzheimerowskimi w mózgu. Wcześniejsze badania pokazały, że ten wskaźnik dobrze odzwierciedla wczesne zmiany w mózgu także u ludzi, którzy nie mają żadnych objawów. Brakowało jednak liczby, którą można powiedzieć pacjentowi: jakie jest bezwzględne ryzyko zachorowania w określonym czasie.
Na pierwszej wizycie każdemu uczestnikowi zbadano krew, a większości zrobiono też pozytonową tomografię emisyjną, czyli PET. To badanie pokazuje złogi amyloidu w mózgu, ale jest drogie i wymaga podania substancji promieniotwórczej. Potem przyszły coroczne wizyty kontrolne.
Rok piąty: 24 i 38 procent
Przez cały okres obserwacji 478 osób przeszło od pełnej sprawności do zaburzeń poznawczych. Badacze liczyli jako takie zdarzenie rozpoznanie łagodnych zaburzeń poznawczych, otępienia albo dwa kolejne wyniki w skali oceny otępienia CDR wskazujące na pierwsze problemy. Mediana obserwacji wyniosła 5,4 roku, a najdłuższa 13,5 roku.
Każdy wzrost p-tau217 o jedno odchylenie standardowe, czyli o typową dla tej grupy różnicę między ludźmi, wiązał się z ryzykiem większym o 38 proc. Autorzy sprawdzili też, czy ten efekt nie wynika po prostu z ilości amyloidu widocznej w PET. Po uwzględnieniu wyniku tomografii ryzyko nadal było wyższe o 32 proc. Według komunikatu szpitala białko we krwi przewidywało ryzyko także niezależnie od znanego czynnika genetycznego, czyli wariantu genu APOE4.
Najbardziej przemawiają liczby bezwzględne. Osoby z wysokim poziomem p-tau217 miały 24 proc. szans, że w ciągu pięciu lat pojawią się zaburzenia poznawcze. W grupie z bardzo wysokim poziomem było to 38 proc. Ludzie z wysokimi wynikami szybciej też tracili sprawność w testach pamięci i uwagi. W grupie z najwyższym stężeniem wynik złożonego testu PACC spadał średnio o 0,07 punktu rocznie. W grupie z niskim stężeniem lekko rósł, o 0,03 punktu rocznie.
Przełóżmy to na proste słowa. Bardzo wysoki wynik nie oznacza wyroku. Z każdych dziesięciu osób z takim wynikiem mniej więcej sześć po pięciu latach wciąż było sprawnych poznawczo.
Rok dziesiąty: 78 procent, ale z gwiazdką
Komunikat Mass General Brigham podaje też liczbę dla dekady. U osób z bardzo wysokim p-tau217 ryzyko zaburzeń poznawczych w ciągu dziesięciu lat szacuje się na 78 proc. Ta liczba trafiła do nagłówków, ale ma ważne zastrzeżenie. Po dziesięciu latach obserwacji zostało w badaniu znacznie mniej osób, więc oszacowanie jest dużo mniej pewne niż wynik pięcioletni. Autorzy w samym artykule piszą tylko, że ryzyko w ciągu dziesięciu lat było „wyraźnie wyższe”, a długoterminowe szacunki ograniczała mała liczba danych.
Stąd hasło o teście, który przewiduje chorobę dziesięć lat wcześniej. Lepiej mówić ostrożniej: jedno pobranie krwi pozwala dziś dość dobrze ocenić ryzyko na pięć lat i z grubsza na dziesięć.
Maj 2025: pierwszy test we krwi z dopuszczeniem w USA
Badanie z „JAMA” nie dotyczy jednego konkretnego produktu. Ma jednak tło rynkowe. 16 maja 2025 roku amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) dopuściła do obrotu pierwszy test z krwi, który pomaga rozpoznać zmiany alzheimerowskie. To test japońskiej firmy Fujirebio. Mierzy w osoczu dwa białka, p-tau217 i beta-amyloid 1-42, i liczy stosunek ich stężeń. Wynik dobrze zgadza się z obecnością złogów amyloidu w mózgu, więc może oszczędzić części pacjentów badania PET albo nakłucia lędźwiowego.
W badaniu, na podstawie którego FDA wydała zgodę, 91,7 proc. osób z wynikiem dodatnim miało złogi amyloidu potwierdzone w PET albo w płynie mózgowo-rdzeniowym. Wśród osób z wynikiem ujemnym 97,3 proc. tych złogów nie miało. U niecałych 20 proc. z 499 badanych wynik wypadł w szarej strefie i wymagał dalszej diagnostyki.
Granice tej zgody są wyraźne. Test przeznaczono dla dorosłych, którzy już mają objawy pogorszenia pamięci i trafiają do wyspecjalizowanej placówki. FDA zastrzegła, że nie służy on do badań przesiewowych ani do samodzielnego stawiania diagnozy. Praca bostońskiego zespołu sięga dalej, bo dotyczy ludzi bez żadnych objawów. To jednak wciąż badanie naukowe, a nie nowe wskazanie dla testu.
2026: co mówią sami autorzy
Wyniki przedstawiono na międzynarodowej konferencji Alzheimer's Association i jednocześnie opublikowano w „JAMA”. Pierwsza autorka, Rachel F. Buckley, neurobiolożka poznawcza z Mass General Brigham, podkreśla, że praca pokazuje ryzyko konkretnej osoby, a nie tylko zmiany w mózgu. Mimo połączenia sześciu różnych kohort wyniki wychodziły spójnie.
Najważniejsze zdanie pada jednak z ust starszej autorki, neurolożki Reisy Sperling. Zespół nie zaleca dziś badania p-tau217 u ludzi bez objawów. Powód jest prosty. Osoba, która dowie się, że ma wysokie ryzyko, nie dostanie jeszcze leku, który udowodnił, że zatrzymuje chorobę na tym etapie. Porada lekarska byłaby taka sama bez względu na wynik: ruch, zdrowa dieta, dobry sen.
Sperling mówi też, dokąd zmierza ta droga. Jej celem jest sytuacja podobna do badania cholesterolu, które pomaga ocenić ryzyko zawału serca. Lekarz nie leczy samego wyniku, ale na jego podstawie decyduje, komu i kiedy zaproponować profilaktykę. Dziś p-tau217 pomaga przede wszystkim wybrać ludzi o wysokim ryzyku do badań klinicznych nad zapobieganiem chorobie. Jeśli leki sprawdzane w takich badaniach zadziałają, ten sam pomiar może wskazać, kto skorzysta z nich najbardziej.
Zastrzeżenia, o których łatwo zapomnieć
Autorzy sami wymieniają słabe strony swojej pracy. Uczestnicy pochodzą z wybranych badań, a nie z losowej próby mieszkańców. Taka grupa może nie odzwierciedlać całego społeczeństwa, więc w zwykłej populacji wynik może wyglądać inaczej. Praca podaje też ryzyko na określony czas, a nie ryzyko na całe życie.
Badacze piszą wprost, że ich wyniki trzeba sprawdzić w nieselekcjonowanych grupach, zanim posłużą do oceny pojedynczego pacjenta i decyzji klinicznych u osób bez objawów. Dopiero wtedy można będzie budować kalkulator ryzyka podobny do tych, którymi kardiolodzy liczą ryzyko zawału.
Jest też pytanie etyczne. Wiadomość o 38-procentowym ryzyku choroby, na którą nie ma jeszcze skutecznej profilaktyki, może być dla wielu osób ciężarem. Dlatego lekarze w Bostonie wolą dziś stosować ten wskaźnik w badaniach naukowych, a nie w gabinecie.
Poziom gotowości: od nauki do laboratorium
Na dziewięciostopniowej skali gotowości technologicznej TRL ten wynik plasuje się wysoko, na szczeblu 6–7. Same testy p-tau217 działają już na automatycznych analizatorach laboratoryjnych, a pierwszy z nich ma dopuszczenie FDA. Nowością jest wiedza, jak odczytać wynik u zdrowej osoby i jak przełożyć go na ryzyko w czasie. To krok od narzędzia diagnostycznego dla chorych z objawami w stronę narzędzia prognostycznego. Ten drugi zakres zastosowania wciąż czeka na potwierdzenie w szerszych badaniach i na decyzje regulatorów.
2030 i 2040: co to znaczy dla Polski
Według raportu Alzheimer Europe w 2025 roku w Polsce żyło około 618 tys. osób z otępieniem. W 2030 roku może ich być około 770 tys., a w 2040 roku ponad 900 tys. Prof. Tomasz Gabryelewicz szacuje, że 400–450 tys. polskich chorych ma otępienie typu alzheimerowskiego. Neurolożka prof. Halina Sienkiewicz-Jarosz mówi, że większość z około 600 tys. chorych z otępieniem ma chorobę Alzheimera albo zmiany alzheimerowskie, i spodziewa się, że chorych będzie przybywać.
Prosty test z krwi może tu zmienić sposób pracy całego systemu. Dziś potwierdzenie zmian alzheimerowskich wymaga zwykle PET albo nakłucia lędźwiowego, a jedno i drugie jest drogie i trudno dostępne. Pobranie krwi da się zrobić w każdej przychodni, a próbkę zbadać w dużym laboratorium. Dla sieci laboratoriów diagnostycznych to potencjalnie nowa usługa. Dla firm farmaceutycznych prowadzących w Europie badania kliniczne to tańszy sposób szukania uczestników o wysokim ryzyku.
Zanim jednak tak się stanie, potrzebne są trzy rzeczy. Po pierwsze, potwierdzenie wyników w zwykłej populacji, najlepiej także europejskiej. Po drugie, jasne zasady, komu i po co robić taki test, oraz kto przekaże wynik i wyjaśni, co on znaczy. Po trzecie, leczenie lub profilaktyka, które realnie zmieniają los osoby z wysokim wynikiem. Bez tego ostatniego elementu sam test daje wiedzę, ale nie daje wyboru.
Wróćmy do kobiety z początku tej historii. Za kilka lat jej lekarz może dostać z laboratorium nie tylko liczbę, ale i ocenę ryzyka na pięć lat. Czy będzie mógł coś z tą wiedzą zrobić, rozstrzygną badania nad lekami, które właśnie trwają.
Bibliografia
- Buckley R.F., Townsend D.L., Birkenbihl C.J. i in., Sperling R.A. Prognostic Value of Blood-Based P-Tau217 Levels for Progression to Cognitive Impairment. JAMA 336(11) (2026). DOI: 10.1001/jama.2026.12556
- Mass General Brigham. A simple blood test could reveal Alzheimer's risk 10 years before symptoms. ScienceDaily (30.10.2026). sciencedaily.com
- U.S. Food and Drug Administration. FDA Clears First Blood Test Used in Diagnosing Alzheimer's Disease (16.05.2025). fda.gov
- U.S. Food and Drug Administration. 510(k) K242706: Lumipulse G pTau 217/β-Amyloid 1-42 Plasma Ratio, decision summary (2025). accessdata.fda.gov
- Alzheimer Europe. Prevalence of dementia in Europe 2025. alzheimer-europe.org
- Demencja dotyka już 600 tys. Polaków. Kluczowa jest wczesna diagnoza, zmiana stylu życia i nowe terapie. Polityka Zdrowotna (2026). politykazdrowotna.com
- Czy system udźwignie przełomy w neurologii? Menedżer Zdrowia, Termedia. termedia.pl
Komentarze· 0
Brak komentarzy. Dodaj pierwszy.